Vers van de pers

Upgrade je mensenkennis

Samen met Permanent Beta gaat Maven Publishing in 2016 een reeks gratis toegankelijke avonden (Meetups) organiseren onder de noemer ‘Upgrade je mensenkennis.’ In de Beurs van Berlage zullen we inspirerende sprekers aan het woord laten rond een aantal van onze recente boeken die nieuwe inzichten verschaffen in menselijk gedrag.

Op 16 februari beginnen we met People skills: het geheim van helder en overtuigend communiceren.

People skills is dé klassieker over mensenkennis en heeft al miljoenen mensen geholpen om hun communicatie te verbeteren. Of het nu gaat om overtuigend spreken, beter luisteren, ruzies oplossen of lichaamstaal interpreteren: lees dit boek en er gaat een wereld voor je open.

Tijdens de Meetup laten we 3 sprekers aan het woord die het onderwerp vanuit verschillende invalshoeken zullen belichten. Het leven zit vol uitdagende sociale situaties waarin mensenkennis het verschil kan maken. Tijdens deze avond leer je vast een paar handige skills!

Praktische info: Upgrade je mensenkennis

Datum: 16 februari
Locatie: Meet&Workspace Berlage
Inloop: 19.00 uur
Start: 19.30 uur

Geef je op!

Toegang is gratis, je kunt je hier vast aanmelden.

Spreker 1: Jaap Toorenaar

Jaap Toorenaar staat stil bij de herinneringswaarde van woorden. Waarom beklijft de ene boodschap, oneliner of slogan en verdwijnt de andere in het moeras van ons geheugen?

Toorenaar is reclamemaker en publicist. Hij schreef ondermeer columns voor HP/De Tijd. Van zijn hand zijn zinnen als ’NRC Handelsblad. Slijpsteen voor de geest’. ‘Calvé pindakaas.Wie is er niet groot mee geworden?’ en ‘De maatschappij. Dat ben jij.

Spreker 2: Ghita Ramdhiansing

Waarom doe je wat je doet? En waarom blijft je het doen?
Je persoonlijkheid dicteert je acties en interacties (met anderen). Moderne technology biedt nu de mogelijkheid om persoonlijkheid preciezer te bepalen en gedrag te voorspellen. Ghita geeft je een inkijkje in de mogelijkheden.

Ghita Ramdhiansing is oprichter van de start-up CLEARWATER.

Spreker 3: Wordt nog bekend gemaakt…

Over Permanent Beta – Bridging brains, tech & culture:

Permanent Beta brengt mensen samen om kennis te delen over technologie, wetenschap en kunst. Ze organiseren activiteiten die altijd vrij toegankelijk zijn en worden georganiseerd met zo min mogelijk geld, papier en gedoe. Ze geloven in delen omdat ze het leuk en belangrijk vinden, niet om te krijgen. Ze verbinden creatieve denkers aan daadkrachtige doeners. What’s not to like?

Kijk hier terug: Jon Ronson @ De Balie!

Een van ‘s werelds oudste strafmaatregelen is terug: de publieke schandpaal. Indertijd afgeschaft omdat het te wreed zou zijn, hebben we er tegenwoordig weinig bezwaar meer tegen om op social media iemand te veroordelen. Eén misstap op Twitter of een foute grap in het openbaar kan een wervelwind aan woedende reacties veroorzaken, soms zelfs met ontslag tot gevolg.

De Britse journalist Jon Ronson schreef in zijn nieuwste boek Dit is vernederend over bekende aanjagers én slachtoffers van high profile public shaming-zaken. Op 1 februari organiseerden wij samen met De Balie een avond over de oorzaken, gevolgen en functie van publieke vernedering. Ook spreken we met TINKEBELL, die vertelt over haar eigen ervaring met public shaming en over haar boek Dearest Tinkebell, waarin ze de hatemail die ze ontving publiceerde. Maarten Keulemans (weteschapsredacteur De Volkskrant) ging met Jon Ronson in gesprek over de maatschappelijke gevolgen van Twitter.

Avond gemist? Kijk ‘m hier terug.

Hebben Twitteraars het recht om iemands leven te verwoesten?

December 2013. New York PR-medewerker Justine Sacco stuurt een tweet de wereld in naar haar 170 volgers. Het bericht is bedoeld als grap, maar valt geheel verkeerd. De Twitterstorm die losbarst na haar bericht kost haar haar baan en zorgt voor een traumatische ervaring. Jon Ronson, auteur van Dit is vernederend, onderzoekt de publieke schandpaal die social media tegenwoordig geworden is.

Op maandag 1 februari is Jon Ronson te gast in De Balie tijdens een avond over public shaming.
Klik hier voor meer informatie!


Workshoppen in de Maand van de Spiritualiteit

Woensdag 10 februari organiseert Bol.com een bijzondere middag in het kader van de Maand van de Spiritualiteit. Ieder jaar verschijnt er een essay dat voor de Maand van de Spiritualiteit is geschreven. Dit jaar is dat gedaan door Ben Tiggelaar. Hij zal het essay dat hij geschreven heeft toelichten in een exclusieve lezing. Daarna kun je kiezen uit een aantal inspirerende workshops. Eén van de workshops die je kunt volgen is van Maven-auteur Ger Post, die in zijn boek Stalen zenuwen de nieuwste inzichten uit de biologie en psychologie combineert om te onderzoeken wat er met ons gebeurt wanneer we onder druk staan. Wat blijkt? Iedereen kan stalen zenuwen ontwikkelen.

Enthousiast? Klik hier voor meer informatie.


Waarom je goede voornemens toch niet gaan werken

Mensen denken vaak niet goed na over wat er moet gebeuren om hun goede voornemen te halen, is de verklaring van Roos Vonk, hoogleraar Sociale psychologie bij de Radboud Universiteit. ‘Mensen zien in hun gedachte al een fitte versie van zichzelf en gaan positief denken, dan komt het vast goed. Maar dat is natuurlijk niet zo. Positief denken is wel goed, maar je moet het er niet bij laten.  Ongeveer 98 procent haalt zijn goede voornemen niet als het om diëten gaat’, aldus Roos Vonk.

Lees hier het hele artikel.

Jean-Claude Juncker onder de loep

Op het eerste gezicht lijken bijna alle ontmoetingen van Jean-Claude Juncker ongekend soepel en vrolijk. Hij slaat regeringsleiders op de schouder en borst (soms zelfs in het gezicht), of geeft een kus op een kale schedel.

Sociale psycholoog Roos Vonk en diplomatiedeskundige Robert van de Roer analyseren het a-typische gedrag van de voorzitter van de Europese Unie.

Ontdek: wat er zo opmerkelijk is aan hoe water bevriest

Het waterboek laat je kennismaken met de meest fascinerende en mysterieuze stof van ons universum. Op meeslepende wijze geeft wetenschapsauteur Alok Jha de ene eyeopener na de andere. Hij neemt je mee op expeditie naar Antarctica, laat zien hoe water ontstond en hoe het op aarde is gekomen, hoe wonderlijk water werkt in het reguleren van ons lichaam, hoe culturen en beschavingen eeuwenlang hebben gepoogd het te buigen naar hun wil, en hoe wij nu op onze beurt het universum uitkammen op zoek naar water. Hier schrijft hij over wat er zo opmerkelijk is aan hoe water bevriest:

Wat we van de processen van smelten en bevriezen begrijpen, is asymmetrisch:

ijs zal altijd smelten in een omgeving waar de temperatuur 0°C is en het nulpunt van de Celsiusschaal zelf is bepaald aan de hand van het smeltpunt van water. Maar 0°C is niet het vriespunt van water. Vloeibaar water kan onder verschillende omstandigheden bevriezen bij elk punt tot -38°C. Het energieverschil tussen de beide fases – vloeibaar en bevroren – op of rond 0°C is zo klein dat het water tussen de twee fases in lijkt te zweven terwijl het bezig is te kristalliseren, en dat komt niet overeen met de natuurwetten.

Of zich in een gegeven situatie wel of geen ijs vormt, is een van de belangrijkere faseovergangen in de scheikunde. Het kan het verschil zijn tussen leven en dood, en we beginnen nog maar net een beetje vat te krijgen op wat er precies gebeurt. Het smelten en bevriezen van water treedt vaker op dan welk ander scheikundig proces in de wereld, en nog steeds kennen we de basismechanismen waardoor water bevriest niet. ‘Dat vind ik een aanfluiting,’ zegt theoretisch scheikundige Angelos Michaelides, die zich het grootste deel van zijn carrière heeft beziggehouden met onderzoek naar de manier waarop water bevriest.

Ontdek ook:

- waarom we er pas in 2009 achter kwamen of er ijs op de maan ligt

waarom Leonardo Da Vinci zo geobsedeerd was door water

- waarom NASA zo geobsedeerd is door water

- hoe de partytruc met plots bevroren water werkt

- hoe het is om naar Antarctica af te reizen

- hoe al het water in je lichaam verdeeld is

- hoeveel water er op aarde is

- hoe water ontstaan is

Meer weten?


Ontdek: waarom we er pas in 2009 achter kwamen of er ijs op de maan ligt

Het waterboek laat je kennismaken met de meest fascinerende en mysterieuze stof van ons universum. Op meeslepende wijze geeft wetenschapsauteur Alok Jha de ene eyeopener na de andere. Hij neemt je mee op expeditie naar Antarctica, laat zien hoe water ontstond en hoe het op aarde is gekomen, hoe wonderlijk water werkt in het reguleren van ons lichaam, hoe culturen en beschavingen eeuwenlang hebben gepoogd het te buigen naar hun wil, en hoe wij nu op onze beurt het universum uitkammen op zoek naar water. Hier schrijft hij over hoe we er in 2009 eindelijk achterkwamen of er ijs op de maan ligt:

Een volle maan is de ergste vijand van een astronoom. Als hij helder aan de nachtelijke hemel staat, verbleken de sterren in het zonlicht dat hij reflecteert, en dat verstoort vooral de waarnemingen van moderne, ultragevoelige telescopen op de grond. Deze instrumenten zijn vaak tegen enorme kosten op de top van een berg of in een afgelegen woestijn gebouwd om lichtvervuiling te vermijden, zodat onderzoekers de verdwijnende sporen van hemellichamen aan de andere kant van het heelal kunnen bestuderen, en de mensen die met die instrumenten werken, doen hun uiterste best om niet naar de maan te kijken, uit angst een avond waarnemingen te verspillen.

In de nacht van 22 oktober 2009 echter, hadden astronomen in de meest geavanceerde grondobservatieposten ter wereld – onder andere bij het Allen Telescope Array in Californië en bij het Keck en het Apache Observatory in New Mexico – hun anti-maangevoelens voor een keer opzij gezet en hun instrumenten juist wel op deze metgezel van de aarde gericht. Op een afstand van zo’n 385.000 kilometer naderde na twee jaar voorbereiding een opmerkelijke staaltje van coördinatie op het gebied van ruimtevluchten zijn laatste paar minuten, en de telescopen op de grond stonden klaar om elk detail daarvan op te vangen.

Bij de zuidpool van de maan had de Lunar Crater Observation and Sensing Satellite (LCROSS) zich zojuist in twee delen gesplitst en een projectiel (de opgebruikte bovenste module van een Atlas V-raket) afgeschoten dat met grote snelheid (2,5 km per seconde) op het maanoppervlak neerstortte. Een paar minuten later volgde de satelliet zelf, met zijn camera’s afgesteld op de inslagplek, om metingen te doen in het gruis dat het projectiel opwierp. Tegelijkertijd kwam om de maan heen, met een gestage 1,8 km per seconde, de Lunar Reconnaissance Orbiter (LRO) aangevlogen, die binnen 92 seconden nadat het projectiel op het maanoppervlak was ingeslagen, boven de inslagplek moest zijn. Tienduizenden kilometers daar vandaan was de Hubble-ruimtetelescoop uit de schaduw van de aarde tevoorschijn gekomen en had zijn ogen gericht op de plek van de botsing. Miljoenen mensen op de aarde – astronomen en anderen – keken ook toe hoe lcross door de wolk puin vloog en tijdens zijn zelfmoordmissie naar het maanoppervlak live videobeelden naar de aarde terugstuurde.

De hele operatie werd gecoördineerd vanuit een controlekamer bij het Ames Research Center van nasa in het Californische Moffett Field. Hoofd van het lcross-onderzoeksproject Anthony Colaprete en missie-wetenschappers Jennifer Heldman en Kim Ennico Smith onderhielden voortdurend contact met de twaalf observatoria van Hawaï tot Zuid-Korea en met het vluchtleidingteam op Ames, dat instructies naar de ruimtesonde stuurde terwijl die naar het maanoppervlak viel. ‘Er was een inslag en we liepen met onze instrumenten vier minuten achter,’ vertelt Colaprete. ‘We wisten niet wat we te zien zouden krijgen.’

In de laatste paar momenten van de afdaling keek Colaprete naar de videobeelden van een van de infraroodcamera’s op de ruimtesonde en vroeg zich af of ze misschien een beter beeld zouden krijgen als ze de belichting opvoerden – op dat punt waren hun schermen donker, wat wel klopte, aangezien ze een duistere krater in gingen. Hij vroeg Ennico Smith om de controlekamer te bellen en te vragen om een verandering in belichting op de nabij infraroodcamera die als roepnaam ‘November’ had. De stem van de leiding in de controlekamer antwoordde, rustig en zakelijk: ‘Dus dat is camera Mike I, naar stand 3.’ Op de een of andere manier hadden ze de vraag verkeerd verstaan of verkeerd begrepen, en dachten dat het onderzoeksteam de belichting op de mediuminfraroodcamera (roepnaam ‘Michael’) wilde opvoeren. Ondertussen kwam het oppervlak van de maan snel dichterbij. Zoals Colaprete het zich herinnert, merkte Ennico Smith de vergissing onmiddellijk op en ze riep in de microfoon: ‘November, November, November!’

Net op tijd schakelde de controlekamer de belichting van de goede camera op. Het beeld op het scherm in de controlekamer op Ames werd verzadigd. ‘Toen, opeens ging het midden open en werd helderder en we konden met de nabij-infrarode-camera de bodem van de krater zien, we zagen hem naar ons toe komen,’ vertelde Colaprete. ‘Die beslissing en de uitwisseling met de vluchtleiding duurden bij elkaar dertig seconden maar het leek een eeuwigheid.’

LCROSS nam foto’s, proefde de scheikundige stoffen in het gruis, stuurde een massa data terug en vier minuten na het begin van het wetenschappelijk deel van zijn missie spatte hij op de maan in ontelbare stukjes uiteen.

‘Zodra hij insloeg stond iedereen te klappen en te juichen,’ vertelde Colaprete. De jaren van zorgvuldig coördineren, in kaart brengen en precisieplanning hadden hun vruchten afgeworpen – de ruimtesonde was binnen tachtig meter van zijn geplande doel op de maan terechtgekomen. Maar voor het onderzoeksteam begon het echte werk nu pas. NASA had gepland dat er een uur na de inslag een persconferentie zou zijn, zodat de wetenschappers verslag uit konden brengen over de eerste resultaten van de missie waar publiek en media inmiddels reikhalzend naar uitkeken.

lcross en zijn projectiel waren in de zorgvuldig uitgekozen zuidpoolregio van de maan terechtgekomen om uit te zoeken of daar water aanwezig was. Eerdere opnamen van het gebied hadden gewezen op een verhoogde hoeveelheid waterstof, al was niet duidelijk welke vorm die had. lcross was ontworpen om op die vraag antwoord te geven en uit te zoeken wat er in de bodem zat.

Op de persconferentie stelde iedereen Colaprete die voor de hand liggende vraag: had hij water gezien? ‘Ik weet nog dat ik antwoordde: “Ik zie kronkelige strepen.”’

Colaprete doelde daarmee op de data uit de spectroscopen van de ruimtesonde, die met laserstralen door de gruiswolk schenen en het gereflecteerde licht bekeken om uit te zoeken waar het gruis uit bestond. Scheikundige elementen hebben elk hun eigen handtekening in deze spectroscopische beelden, omdat ze elk op een heel specifieke frequentie licht absorberen. Ze verraden hun aanwezigheid in de vorm van ontbrekende frequentiebanden in het licht dat teruggekaatst wordt naar de spectroscoop.

Een verslaggever snapte het en vroeg Colaprete of hij absorptiestrepen had gezien. Colaprete herhaalde zijn eerdere antwoord over ‘kronkelige strepen’ en gaf niet meer weg dan dat. Wat hij op dat moment niet zei, maar al wel wist, was dat hij de eerste spectroscopische waarden van de pluim maanstof had gezien en daarin de typerende lichthandtekening van water. Op dat moment was Colaprete de enige persoon in de geschiedenis die zeker wist dat de maan ijs op zijn polen had.

Een maand later waren ook de onafhankelijke waarnemingen binnen van de Lunar Reconnaissance Orbiter, de Hubble-ruimtetelescoop en de observatoria op de grond, die allemaal zo zorgvuldig gepland op precies hetzelfde moment ofwel aanwezig waren geweest bij of gekeken hadden naar precies hetzelfde kleine plekje op de maan en zo getuige waren geweest van het vier minuten durende experiment. En daarmee konden de onderzoekers van NASA aan de rest van de wereld laten weten dat ze bevroren water hadden gevonden op de maan. Als je bedenkt hoe dicht bij huis de maan ligt, is het eigenlijk vreemd dat het nog zo lang geduurd heeft voor de bevestiging kwam dat er water was. Er zijn geen meren, vijvers of rivieren op onze dichtstbijzijnde astronomische buur, maar wel grote brokken ijs aan de polen en watermoleculen en hydroxylionen (bestaand uit één waterstof- en één zuurstofatoom) die liggen besloten in de bovenste lagen van de maanbodem. En dat werd allemaal pas bevestigd in de laatste maanden van 2009.

Ontdek ook:

- wat er zo opmerkelijk is aan hoe water bevriest

waarom Leonardo Da Vinci zo geobsedeerd was door water

- waarom NASA zo geobsedeerd is door water

- hoe de partytruc met plots bevroren water werkt

- hoe het is om naar Antarctica af te reizen

- hoe al het water in je lichaam verdeeld is

- hoeveel water er op aarde is

- hoe water ontstaan is

Meer weten?


Ontdek: waarom NASA zo geobsedeerd is door water

Het waterboek laat je kennismaken met de meest fascinerende en mysterieuze stof van ons universum. Op meeslepende wijze geeft wetenschapsauteur Alok Jha de ene eyeopener na de andere. Hij neemt je mee op expeditie naar Antarctica, laat zien hoe water ontstond en hoe het op aarde is gekomen, hoe wonderlijk water werkt in het reguleren van ons lichaam, hoe culturen en beschavingen eeuwenlang hebben gepoogd het te buigen naar hun wil, en hoe wij nu op onze beurt het universum uitkammen op zoek naar water. Hier schrijft hij over waarom NASA zo geobsedeerd is door water:

De grote zoektocht naar water op andere werelden is, kort door de bocht, een zoektocht naar leven. We hebben geen methode om rechtstreeks naar leven te zoeken – een of andere onfeilbare biologische scanner die we kunnen meenemen naar het oppervlak van een planeet en die dan zegt: ja, er is hier wel of niet iets levends aanwezig – en daarom zoeken we naar water. ‘Volg het water’, is het devies van NASA, want al het leven op aarde, elk organisme dat we ooit hebben gezien, heeft vloeibaar water nodig om te groeien en zich te vermenigvuldigen, om zijn innerlijke structuren, zijn membranen en biochemie te laten werken.

Ontdek ook:

- wat er zo opmerkelijk is aan hoe water bevriest

- waarom we er pas in 2009 achter kwamen of er ijs op de maan ligt

waarom Leonardo Da Vinci zo geobsedeerd was door water

- hoe de partytruc met plots bevroren water werkt

- hoe het is om naar Antarctica af te reizen

- hoe al het water in je lichaam verdeeld is

- hoeveel water er op aarde is

- hoe water ontstaan is

Meer weten?


Ontdek: waarom Leonardo da Vinci zo geobsedeerd was door water

Het waterboek laat je kennismaken met de meest fascinerende en mysterieuze stof van ons universum. Op meeslepende wijze geeft wetenschapsauteur Alok Jha de ene eyeopener na de andere. Hij neemt je mee op expeditie naar Antarctica, laat zien hoe water ontstond en hoe het op aarde is gekomen, hoe wonderlijk water werkt in het reguleren van ons lichaam, hoe culturen en beschavingen eeuwenlang hebben gepoogd het te buigen naar hun wil, en hoe wij nu op onze beurt het universum uitkammen op zoek naar water. Hier schrijft hij over Leonardo da Vinci en diens obsessie met water:

Leonardo da Vinci was geobsedeerd door water en de beweging daarvan, en heeft met zijn onderzoek daarnaar de basis gelegd voor veel wetenschappelijke ideeën over hydrologie. Hij stelde aan het begin van de zestiende eeuw dat het water in rivieren afkomstig was van regenval en ook dat water zich op eenzelfde manier door de aarde bewoog als bloed in dieren circuleerde.

Leonardo had in die tijd veel invloed, en zijn ideeën over water kwamen terug in de geschriften en het denken van anderen. Geleidelijk aan ontzenuwden ze de onjuiste ideeën van Thales en Plato. Weg met de ondergrondse reservoirs, Tartaros en het idee dat water vanuit de zee over de aarde en tegen bergen op zou stromen.

[…]

Leonardo da Vinci was al beroemd als schilder, architect, beeldhouwer, anatoom en musicus toen hij in de zomer van 1502 voor een nieuwe klus naar Imola in Noord-Italië kwam. Hij was daarheen gehaald door Cesare Borgia, de meedogenloze en machtsbeluste hertog van Valentinois. Cesare had kort daarvoor grote delen van Noord-Italië veroverd en richtte zijn blik nu naar het westen om zijn macht verder uit te breiden, naar het stadstaatje Pisa dat koppig aan zijn onafhankelijkheid vasthield. Hij had een adviseur nodig voor zijn militaire bouwwerken, en Leonardo, die ook succesvol uitvinder was, had een broodheer nodig.

Hoe de zachtaardige Leonardo over zijn bloeddorstige werkgever dacht is niet bekend. Cesare kwam uit een familie die volgens historicus Roger Masters macht en rijkdom vergaarde via de ‘traditioneel Italiaanse methode van familie en bedrog’. Hij was opgeleid voor een kerkelijk leven, werd op zijn vijftiende bisschop van Pamplona en drie jaar later kardinaal van Valencia, toen zijn vader benoemd werd tot paus Alexander VI. Maar terwijl hij opklom in de heilige hiërarchie, begeerde de jonge man ook al een ander soort macht. Zijn oudere broer Giovanni had het bevel gekregen over de pauselijke legers en droeg daarmee de militaire ambities van zijn vader en de macht van de Borgia’s op zijn schouders. Toen Giovanni onder geheimzinnige omstandigheden werd vermoord – volgens sommigen zou zijn broer daarvoor verantwoordelijk zijn geweest – stond Cesare al klaar om die taak over te nemen. Hij trad het jaar daarna af als kardinaal om het bevel over de legers van zijn vader op zich te nemen en gebruikte die om een hele reeks steden in Noord-Italië te onderwerpen.

Als ingenieur aan het hof van Cesare werkte Leonardo aan allerlei ontwerpen, van het versterken van verdedigingswerken voor een kasteel tot blauwdrukken voor tijdelijke bruggen die een oprukkend leger ter plaatse kon bouwen om tijdens een veldtocht een rivier over te steken. Het meest ambitieuze idee in deze periode werd hem echter ingegeven door een andere bezoeker aan het hof van Cesare.

Nicolò Machiavelli, kanselier en secretaris van de nabijgelegen Florentijnse Republiek was naar Imola gestuurd met de opdracht Cesare over te halen een verbond te sluiten tegen een gemeenschappelijke vijand: Pisa. Hij was er ook als spion, gespitst op tekenen die erop konden duiden dat zijn ambitieuze en bloeddorstige jonge gastheer plannen maakte voor een veldtocht naar het zuiden, misschien wel naar Florence. De politieke ster van Machiavelli was al rijzende toen hij Leonardo leerde kennen. Hij wilde een manier vinden om Pisa op de knieën te dwingen zonder de rommel en de kosten van een oorlog. Hij wendde zich tot Leonardo om inspiratie, en het tweetal – twee van de grootste geesten van de Renaissance – werkte een plan uit dat even ingenieus was als ambitieus.

Machiavelli en Leonardo besloten dat ze de rivier de Arno die op zijn weg richting Pisa door Florence stroomde, zouden omleiden. Dat zou de Pisanen beroven van hun vitale verbinding met de Middellandse Zee. Zonder veilige route om voedsel en voorraden aan te voeren zou een hongerig en dorstig Pisa geen partij meer zijn voor de aanvallende legers van Florence of Borgia. Voor Machiavelli kwam daarbij nog het extra voordeel dat Florence zelf een directe verbinding met de zee kreeg die het kon beheersen. Dat zou zijn geliefde republiek heel wat rijkdom en welvaart opleveren.

Leonardo had zijn eigen redenen om enthousiast te zijn over het idee. Hij had vaak gezien hoe de Arno buiten zijn oevers trad en hoe het water dan mensen, dieren en gebouwen meesleurde. Zijn ingewikkelde systeem van kanalen en stuwmeren kon dienen om de watervloed te beheersen en de Toscaanse boerderijen te bevloeien.

Zo zag hij een kans om tot op zekere hoogte de baas te worden over een substantie die hij al jaren bestudeerde, tekende en probeerde te doorgronden. Water was voor Leonardo ‘het vervoermiddel van de natuur’ (‘vetturale di natura’), de drijvende kracht achter alle natuurlijke dingen. Hij was erdoor geobsedeerd.

Water, zo redeneerde hij, was de vloeistof die voedingsmiddelen over de aarde vervoerde en planten en akkers voedde, zoals bloed volgens Galenus de organen van het menselijk lichaam voedde. Hij wist dat water leven overbracht; dat leven begonnen moest zijn in water en alleen in de omgeving ervan kon bestaan. Hij concludeerde dat er een waterkringloop moest zijn waarin water rond de wereld trok, van zeeën naar bergen, naar rivieren en terug. Voordat de wetenschappelijke methode zelfs nog maar een fluistering in de gedachten van Isaac Newton of Francis Bacon werd, was Leonardo al bezig de natuurkundige eigenschappen van water op te meten zoals dat zich in verschillende vormen over de aarde bewoog – als damp, als druppels op bladeren, in beken en rivieren, als ijs en sneeuw.

Leonardo was de eerste die vaststelde dat water op de bodem en aan de oevers van een rivier langzamer stroomt dan in het midden, omdat het op die plekken relatief meer weerstand ondervindt. En hij berekende dat de algehele snelheid van een rivier op een gegeven punt omgekeerd evenredig is aan zijn kruissnede op datzelfde punt. Met andere woorden, wanneer een rivier smaller wordt, gaat hij sneller stromen.

Omdat hij nu eenmaal Leonardo was, probeerde hij water natuurlijk ook visueel te doorgronden. Hij vulde vellen papier met draaikolken van lijnen, in pogingen om de wervelingen en kronkelingen te portretteren van water dat om objecten heen stroomde of vanaf een hoogte in een stilstaande poel viel. Hij ontwierp machines die watermassa’s konden verplaatsen. Maar Leonardo’s belangstelling voor water was niet alleen praktisch. Andere ingenieurs van zijn tijd waren al blij dat ze genoeg van water begrepen om dammen en irrigatiekanalen te kunnen bouwen, maar Leonardo zocht naar de wiskundige onderbouwing daarvan en bedacht een prille versie van de vloeistofdynamica door zich te verdiepen in de invloed van weerstand en viscositeit op de beweging van water.

Meer dan drie eeuwen voordat Hermann von Helmholtz zijn stellingen over de mechanica van een draaikolk formaliseerde, had Leonardo al opgemerkt dat het water in het midden van een draaikolk sneller beweegt dan aan de rand. Dit, zo zette hij uiteen, was het omgekeerde van een wiel, waarvan de snelheid afneemt naarmate je dichter naar het middelpunt komt.

In zijn tekeningen worden de afzonderlijke stromingen van een hoeveelheid water voorgesteld als filamenten of haren, die in veel verschillende richtingen tegelijk bewegen. Deze schetsen tonen zowel verandering als continuïteit. Wervelend, bewegend water was voor Leonardo geen voorbijgaande interesse. Hij was er duidelijk ook bang voor. Zijn tekeningen en geschriften staan vol zorgen over de vraag wat deze tumultueuze, ongetemde substantie allemaal zou kunnen ontketenen. Hij wilde die substantie de baas worden.

Het plan waarop hij in 1502 broedde was meer dan een technische uitdaging voor een meesteringenieur – in Leonardo’s verbeelding was het temmen van water het temmen van de natuurlijke wereld, de kracht van zijn geordende geest doen gelden over de machtige en onvoorspelbare krachten die hij daarbuiten zag.

Natuurlijk kwam er niets van terecht. Hoe groot de gezamenlijke denkkracht van de twee mannen aan het hoofd van het project ook was, hun plan om de Arno om te leiden mislukte. De kanalen die ervoor werden aangelegd, waren te ondiep. Stormen stuwden het water van de Arno op en de kolkende rivier brak door de dammen heen die waren aangelegd om hem tijdens de werkzaamheden tegen te houden. Tientallen arbeiders kwamen om. Machiavelli en Leonardo hielden zich na dit debacle een tijdje op de achtergrond, maar allebei begonnen ze aan iets dat uiteindelijk groter zou worden. Machiavelli gebruikte zijn gedwongen afwezigheid uit het openbare leven om Il principo  (De heerser) te schrijven. Leonardo benutte de zijne om aan de Mona Lisa te beginnen.

Maar Leonardo ging tot zijn dood in 1519 door met zijn onderzoekingen. Zijn Codex Leicester  is net zo goed een verhandeling over water als het verslag van een pre-wetenschapper die de overgang maakt van een spirituele kijk op de natuur naar een wetenschappelijk begrip daarvan.

Een aantal jaren na het Arno-project vatte Leonardo zijn gevoelens over water samen in een passage die op zichzelf al stroomt, van kenmerk naar kenmerk, alsof zijn woorden de veranderlijkheid van water tegelijkertijd beschrijven en verbeelden:

Water is soms scherp en soms sterk, soms zuur en

soms bitter, soms zoet en soms dik of dun, soms brengt

het pijn of ziekte, soms gezondheid, soms vergif. Het

verandert even vaak van aard als de landschappen

die het passeert. En zoals de spiegel verandert met

de kleur van het gespiegelde, zo verandert het met

de aard van het landschap, en wordt het lawaaiig,

laxerend, samentrekkend, zwavelachtig, zout, bloedrood,

droevig, woedend, boos, rood, geel, groen, zwart,

blauw, vet, dik of dun. Soms begint het een vuurzee,

soms dooft het er een; het is warm en is koud, neemt

mee of legt neer, holt uit of bouwt op, rukt los of maakt

vast, vult of leegt, verheft zich of duikt weg, versnelt

of staat stil; soms is het oorzaak van leven of dood,

of van groei of gemis, voedt het of doet juist het tegendeel;

het heeft nu eens een geur en dan weer geen

smaak, dompelt het dal soms onder in stromen. Met

de tijd en het water verandert alles.

Tegenwoordig zijn wij het water zo de baas dat we er nauwelijks over nadenken. We draaien een kraan open en die komt klaterend tot leven met een stroom schoon, zoet water. We zien de mechanische wirwar niet die dit allemaal onze huizen en kantoren binnenbrengt – het net van ondergrondse pijpen en tunnels dat de grond onder onze voeten dooradert, de riolering en waterzuiveringsinstallaties aan de randen van de dorpen en steden waarin we wonen. Ook zullen we niet vaak stilstaan bij de duizenden jaren die het heeft gekost om deze massale verplaatsing van water te bedenken, ontwerpen en bouwen. Een kunstmatig netwerk van stromen en rivieren in metaal en cement met maar één doel: mensen in leven houden.

Ontdek ook:

- wat er zo opmerkelijk is aan hoe water bevriest

- waarom we er pas in 2009 achter kwamen of er ijs op de maan ligt

- waarom NASA zo geobsedeerd is door water

- hoe de partytruc met plots bevroren water werkt

- hoe het is om naar Antarctica af te reizen

- hoe al het water in je lichaam verdeeld is

- hoeveel water er op aarde is

- hoe water ontstaan is

Meer weten?