Ontdek: Welke Russen wél welkom zijn

Voor zijn boek is Mark Schalekamp afgereisd naar alle 28 EU-landen om daar telkens met 8 inwoners te praten: een dokter, een politieagent, een kapper, een ondernemer, een kunstenaar, een immigrant, een sekswerker en een lokale beroemdheid. Dit is Europa is het kleurrijke en humorvolle verslag van Project Youropeans, Schalekamps sociaal-journalistieke zoektocht naar de aard van het Europese beest. Niet vanuit politiek standpunt, maar met de open blik van een nieuwsgierige Europeaan. Hier heeft hij het over welke Russen wél welkom zijn in de EU:

Na de Tweede Wereldoorlog, toen Estland, Letland en Litouwen (van noord naar zuid, maar dat wist je natuurlijk ook wel) deel uitmaakten van de Sovjet-Unie, transporteerde Moskou uit alle hoeken van het immense rijk arbeiders naar de Baltische hoek, zoals het overal graag de bevolking een beetje mengde, maar ook omdat daar handen nodig waren in net gebouwde fabrieken. Na het uiteenvallen van die Sovjet-Unie bleven veruit de meesten van die nieuwe inwoners en maken de Russen in Estland en Letland een kwart van de bevolking uit, in de grote steden veel meer. Zo is in Riga bijna de helft van de bevolking van Russische komaf.

Mijn niet eens zo geoefende oog herkende het soort vrij snel: vrouwen in iets lichter gebleekte spijkerbroeken met iets meer make-up. Mannen die net iets harder rijden en net iets harder praten. En hoewel ze er al vele generaties wonen, zijn ze tweederangs, die Letse Russen. Hun taal wordt niet erkend, ze worden zorgvuldig buiten de regering gehouden – maar leveren wel sinds kort de burgemeester, dat was niet meer te stoppen.
Het kan overigens nog erger: een zesde van de inwoners van het land is stateloos. Ze hadden een Sovjetpaspoort, maar toen Letland in 1991 onafhankelijk werd, werd dat ongeldig verklaard.

‘Niet-burgers’ worden ze genoemd, ‘aliens’ ook wel, stemmen mogen ze niet. Het was zo goed als onmogelijk om Let te worden, al zongen ze het volkslied op hun kop. EU-lidmaatschap heeft dat enigszins vergemakkelijkt.
Ze zijn echt anders, die Russen, wordt me van alle kanten bezworen in Estland en Letland. Ik had er graag eentje gesproken, of beter: twee van de acht per stad, om het keurig representatief te houden. Lukte niet, al had ik bijna beet in Riga: ik vond een Russische kapster. Maar toen ik haar vroeg om een interview keek ze me aan of ik haar een vreselijk oneerbaar voorstel deed. Haar collega, de 22-jarige Merje, Ests-Ests, die wel graag Youropean wilde worden, legde me even later uit dat dit typisch Russisch was.
‘Ze vertrouwen een vreemde niet snel. Ik kan het goed met haar vinden inmiddels, want als ze je leuk vinden, zijn ze heel open.’ Maar het grootste deel is op zichzelf, leeft in de eigen Russische gemeenschap. ‘Die spreken zelfs geen woord Ests en kijken alleen maar Russische tv, luisteren alleen maar naar die propaganda en ze beschouwen Poetin eigenlijk gewoon als hun president,’ vertelt onderneemster Eva-Maria.

De vijandigheden in Oekraïne hebben de zaak op scherp gesteld.
De oplaaiende vrees voor Moskou was niet te missen in alle voormalige Oostbloklanden, maar zeer nadrukkelijk niet in de Balten: de Krim, simpelweg geannexeerd door Moskou, was immers ook onderdeel van de Sovjet-Unie. ‘We zijn bang,’ zegt Piret, voormalig popster en nu tv-journalist. ‘We zitten gewoon zo dicht bij het gevaar, bij Rusland.’ Eva-Maria vertelt dat ze bijna dacht dat Rusland een gewoon land was. Niet dus. Het is zo snel veranderd. Ze is niet bang dat de Russische tanks het land zullen binnenrollen, maar is toch erg ongerust en dat is ze in twintig jaar niet geweest.

Maar gelukkig was daar Barack Obama. Hij kwam, zag en sprak; en hoe: een week later, begin september 2014, toen ik er was, was men er nog vol van. ‘Je moet zijn speech terugkijken op YouTube,’ eiste Karoli, onderneemster en voormalig chef van MTV Baltics. Heb ik gedaan. Dit zei hij: ‘De verdediging van Tallinn, Riga en Vilnius is net zo belangrijk als die van Berlijn, Parijs en Londen.’ En toen, het belangrijkste: ‘Artikel 5 van de nato is glashelder: een aanval op een van ons, is een aanval op ons allen.’ De NATO, maar vooral Amerika, zal je helpen. En dat zorgde voor een grote opluchting.
Een paar dagen na de speech van de Amerikaanse president werd een Ests geheim agent ontvoerd bij de grens. Vanaf Lets grondgebied, volgens de Esten. Hij bevond zich op Russisch terrein, volgens de Russen. ‘Het was een statement,’ zegt Karoli, ‘zo van: doe wat je wil, maar weet wie de baas is.’

Ze zijn er al
Intussen komen de Russen gewoon al, en zijn ze tot op zekere hoogte welkom – hun geld tenminste. In mijn tamelijk poenige hotel in Jurmula, de badplaats bij Riga, zat behalve een nagelsalon, een oesterbar en een casino ook een legal support center . Niet vanwege een mogelijk geschilletje over de minibar, maar vanwege die Russen.
Hier wordt hun uitgelegd hoe ze het makkelijkst een huis kopen in Letland, en dat ze daarmee ook ingezetene van het land zijn, en dus van de EU. Als je huis tenminste 150.000 euro kost, maar dat is wat een beetje Rus op één avond in het casino verspeelt, dat is ’m dat vrije reizen binnen dat chique Europa wel waard.
Onder mijn hotelraam stond een Rus midden in de nacht ruim een uur luidkeels dronken te zijn. Bij het ontbijt bestelden dikke Poetintjes champagne voor hun blonde snollen, om daarna bij de juffrouw in het legal support center wellicht een huisje te kopen. Ze zijn kennelijk van harte welkom – de ene Rus is de andere niet.